Właśnie została przyznana, uznawana na świecie za najważniejsze wyróżnienie w dziedzinie architektury, Nagroda Pritzkera za rok 2026. W tym roku jej laureatem został Smiljan Radić Clarke z Santiago w Chile.

Architektura istnieje pomiędzy dużymi, masywnymi i trwałymi formami – konstrukcjami, które stoją w słońcu przez wieki, czekając na naszą wizytę – a mniejszymi, kruchymi konstrukcjami – ulotnymi jak życie muchy, często bez jasnego przeznaczenia w konwencjonalnym świetle. W obliczu napięcia związanego z różnymi czasami dążymy do tworzenia doświadczeń, które niosą ze sobą emocjonalną obecność, zachęcając ludzi do zatrzymania się i ponownego przemyślenia świata, który tak często mija ich obojętnie – tak definiuje architekturę Smiljan Radić Clarke.

Chilijski twórca odrzuca także powtarzalny język architektoniczny. Zamiast tego do każdego projektu podchodzi jak do indywidualnego badania, opartego na podstawowych zasadach i inspirowanego nieciągłą historią. Kontekst, użytkowanie i świadomość antropologiczna zawsze mają pierwszeństwo. Miejsce jest rozumiane nie tylko w kategoriach fizycznych, ale także jako zbieżność historii, praktyki społecznej i okoliczności politycznych.

Laureat Nagrody Pritzkera 2026 na styku niepewności, eksperymentów i pamięci

W uzasadnieniu jury z 2026 r. czytamy m.in.: W swojej twórczości, umiejscowionej na styku niepewności, eksperymentów z materiałami i pamięci kulturowej, Smiljan Radić przedkłada kruchość nad wszelkie nieuzasadnione roszczenia do pewności. Jego budynki wydają się tymczasowe, niestabilne lub celowo niedokończone – bliskie zaniku – a jednak stanowią ustrukturyzowane, optymistyczne i pełne cichej radości schronienie, traktując wrażliwość jako nieodłączny element doświadczenia życiowego.

Reklama

W jego twórczości w zróżnicowanych formach powtarzają się przede wszystkim strategie site-specific. Pozwalają one każdemu budynkowi wyłonić się z jego specyficznych warunków, a nie z autorskiej formuły. Budynki częściowo osadza w ziemi, a nie umieszcza na niej, jak w Restaurant Mestizo (Santiago, Chile 2006). Są zorientowane tak, aby chronić przed dominującymi wiatrami lub ostrym światłem, jak w Pite House (Papudo, Chile, 2005), lub kształtowane poprzez adaptację, a nie wymianę, jak w Chile Antes de Chile, rozbudowie Chilijskiego Muzeum Sztuki Prekolumbijskiej (Santiago, Chile, 2013).

W każdym dziele potrafi odpowiedzieć z radykalną oryginalnością, czyniąc to, co nieoczywiste, oczywistym. Wraca do najbardziej nieodwołalnych fundamentów architektury, jednocześnie eksplorując granice, które jeszcze nie zostały przekroczone. Tworzone w kontekście nieubłaganych okoliczności, z krańca świata, z udziałem zaledwie kilku współpracowników, jest w stanie doprowadzić nas do najgłębszego sedna środowiska zabudowanego i kondycji ludzkiej – komentuje Alejandro Aravena, przewodniczący jury i laureat Nagrody Pritzkera 2016.

Dlaczego jego prace wydają się surowe?

Architektura Radicia ujawnia swoją surowość nie poprzez formalne zaakcentowanie, lecz poprzez dyscyplinę konstrukcji. Jego prace często wydają się surowe lub elementarne, jednak wrażenie to skrywa precyzję inżynierii i konstrukcji. Materiały takie jak beton, kamień, drewno i szkło stosuje w przemyślany sposób, aby kształtować ciężar, światło, dźwięk i osłonę. W Serpentine Gallery Pavilion (Londyn, Wielka Brytania, 2014) półprzezroczysta skorupa z włókna szklanego spoczywa na ogromnych, nośnych, lokalnych kamieniach. Światło jest filtrowane, a nie eksponowane, a osłona pozostaje częściowa, pozwalając odwiedzającym doświadczyć schronienia bez całkowitego oddzielenia od otaczającego parku. W Teatro Regional del Bio Bio (Concepción, Chile, 2018) starannie zaprojektowana, półprzezroczysta powłoka moduluje światło i wspiera parametry akustyczne poprzez powściągliwość. Konstrukcja staje się rodzajem opowiadania historii, gdzie faktura i masa niosą ze sobą tyle samo znaczenia, co forma.

Oddanie cech jego dzieł architektonicznych językiem mówionym jest z natury trudne, ponieważ w swoich projektach posługuje się on wymiarami doświadczenia, które są natychmiast namacalne, ale wymykają się werbalizacji – jak samo postrzeganie czasu: natychmiast rozpoznawalne, a jednak koncepcyjnie nieuchwytne. Jego budynki nie są postrzegane jedynie jako wizualne artefakty; wręcz przeciwnie, wymagają ucieleśnionej obecności – zauważa jury.

Prace laureata Nagrody Pritzkera 2026 cechuje cicha inteligencja emocjonalna, oparta na empatii wobec ludzkiego doświadczenia i dostosowana do kształtowania odbioru architektury w czasie. Jego budynki emanują poczuciem bezpieczeństwa, są skupione na sobie i wrażliwe na ludzką kruchość. „Dom dla Poematu o Kącie Prostym” (Vilches, Chile, 2013) symbolizuje kontemplacyjne odosobnienie, z przemyślanie rozmieszczonymi otworami skierowanymi ku górze, które pozwalają uchwycić światło i czas, w dodatku sprzyjając wyciszeniu i introspekcji.

Studio jak schronienie

W jego domowym studiu, Pequeño Edificio Burgués (Santiago, Chile, 2023), rezydencja zapewnia schronienie i prywatność, jednocześnie zachowując rozległą relację z miastem poniżej. Z wnętrza mieszkańcy podziwiają miejski krajobraz, podczas gdy z zewnątrz wnętrze pozostaje ukryte za zasłonami z siatki. Pojedyncze szklane ściany wpuszczają do wnętrza deszcz, dźwięki i zmieniające się światło. Pozwalają w ten sposób, by codzienne warunki pogodowe były równie dobrze odczuwalne, co widoczne. Podziemne studio jest spokojniejsze, ponieważ te same ściany są łagodzone przez ziemny wał. Filtruje on światło słoneczne, odsłania naturę, ale też tworzy bezpieczne środowisko do pracy.

Interwencje nie mają charakteru renowacji ani wymiany, są raczej celową kalkulacją skali i sposobu użytkowania. W NAVE (Santiago, Chile, 2015) Radić przekształca zabytkowy budynek mieszkalny z początku XX w., zniszczony przez klęskę żywiołową. Zachowuje istniejącą konstrukcję i jednocześnie wstawiając nowe przestrzenie przeznaczone na otwarte przestrzenie do występów, prób i warsztatów. Taras na dachu, zwieńczony namiotem cyrkowym, wprowadza nieoczekiwaną lekkość i atmosferę tymczasowego świętowania, zaplanowanego wydarzeniami społecznymi. Mocno kontrastuje to z ugruntowaną intymnością poniżej. Poprzednie warstwy pozostają widoczne, traktując adaptację jako ciągłość, a nie kompromis.

Ta dbałość o warstwy wykracza poza samą konstrukcję. W 2017 r. Radić założył Fundación de Arquitectura Frágil w Santiago. Miała to być zarówno jako platforma wymiany opinii publicznej, jak i archiwum. Kolekcja fundacji, składająca się z prac eksperymentalnych, studiów i referencji innych architektów, stanowi zbiór dociekań, które często są podstawę jego własnych projektów. Natomiast dzieła innych stają się kolejną warstwą, poprzez którą architektura wciąż ewoluuje.

Od instytucji kulturalnych po rezydencje i instalacje

Rozwijana od ponad trzech dekad twórczość Radicia obejmuje instytucje kulturalne, przestrzenie publiczne, budynki komercyjne, rezydencje prywatne, a także instalacje w Albanii, Austrii, Chile, Chorwacji, Francji, Włoszech, Hiszpanii, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii.

Do jego najważniejszych dzieł należą:

• Guatero na XXII Biennale Architektury w Chile (Santiago, Chile, 2023);
• London Sky Bubble (Londyn, Wielka Brytania, 2021);
• Chanchera House (Puerto Octay, Chile, 2022);
• Prism House (Conguillío, Chile, 2020);
• Vik Millahue Winery (Millahue, Chile, 2013);
• The Boy Hidden in a Fish, we współpracy z Marcelą Correą, na 12. Międzynarodowe Biennale Architektury w Wenecji (Wenecja, Włochy, 2010);
• CR House (Santiago, Chile, 2003).

Smiljan Radić Clarke to 55. laureat Nagrody Pritzkera w dziedzinie architektury. Jest założycielem pracowni Smiljan Radić Clarke, która powstała w 1995 r. Urodził się w Santiago w Chile, mieszka i pracuje w swoim rodzinnym mieście. W najbliższym czasie planuje projekty w Albanii, Hiszpanii, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii.

Źródło: The Pritzker Architecture Prize.